Bỏ qua điều hướng
Hỏi Đáp Pháp Luật

Hợp đồng bảo hiểm thương mại: quyền và nghĩa vụ của các bên

Bảo hiểm25/09/2026

Hợp đồng bảo hiểm thương mại theo Điều 12-16 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022: quyền, nghĩa vụ của bên mua và doanh nghiệp bảo hiểm, trách nhiệm bồi thường.

Bảo hiểm thương mại đặt hai bên vào quan hệ hợp đồng có đi có lại: bên mua đóng phí, doanh nghiệp bảo hiểm nhận rủi ro và cam kết bồi thường khi sự kiện bảo hiểm xảy ra. Quyền và nghĩa vụ mỗi bên còn chịu giới hạn bởi Luật Kinh doanh bảo hiểm số 08/2022/QH15. Dưới đây là từng nhóm quyền, nghĩa vụ để bạn đối chiếu với hợp đồng của mình.

Mục lục

1. Hợp đồng bảo hiểm thương mại là gì

Khoản 16 Điều 4 Luật Kinh doanh bảo hiểm số 08/2022/QH15 định nghĩa: Hợp đồng bảo hiểm là sự thỏa thuận giữa bên mua bảo hiểm và doanh nghiệp bảo hiểm, theo đó bên mua đóng phí còn bên nhận rủi ro bồi thường, trả tiền bảo hiểm theo thỏa thuận. Khoản 24 đến khoản 26 cùng điều luật phân biệt bên mua bảo hiểm, người được bảo hiểm và người thụ hưởng.

Điều 15 chia hợp đồng bảo hiểm thành năm loại: nhân thọ, sức khỏe, tài sản, thiệt hại và trách nhiệm, trong đó ba loại sau mang tính phi nhân thọ: Hợp đồng bảo hiểm quy định tại các điểm c, d và đ khoản này thuộc loại hình bảo hiểm phi nhân thọ.

2. Năm nguyên tắc giao kết, thực hiện hợp đồng

Điều 16 ràng buộc các bên bằng năm nguyên tắc, làm căn cứ đánh giá hiệu lực của từng điều khoản.

  • Trung thực tuyệt đối: các bên tham gia hợp đồng bảo hiểm phải cung cấp thông tin, thực hiện các quyền và nghĩa vụ một cách trung thực nhất.
  • Quyền lợi có thể được bảo hiểm: bên mua phải có quyền lợi phù hợp với loại hợp đồng đã chọn.
  • Nguyên tắc bồi thường: số tiền bồi thường mà người được bảo hiểm nhận được không vượt quá thiệt hại thực tế trong sự kiện bảo hiểm, trừ khi hợp đồng có thỏa thuận khác.
  • Nguyên tắc thế quyền: người được bảo hiểm phải chuyển giao cho doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài quyền yêu cầu người thứ ba có hành vi gây thiệt hại, không áp dụng với hợp đồng nhân thọ, sức khỏe.
  • Rủi ro ngẫu nhiên: rủi ro được bảo hiểm phải là những rủi ro bất ngờ, không lường trước được.

3. Nội dung và hình thức hợp đồng

Khoản 1 Điều 17 buộc Hợp đồng bảo hiểm phải có những nội dung chủ yếu sau đây: các bên, người thụ hưởng; đối tượng và số tiền bảo hiểm; phạm vi, điều kiện, điều khoản bảo hiểm; Quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài và bên mua bảo hiểm; thời hạn, mức phí; phương thức bồi thường và phương thức giải quyết tranh chấp.

Điều 18 quy định: Hợp đồng bảo hiểm phải được lập thành văn bản. Bằng chứng giao kết hợp đồng bảo hiểm là hợp đồng, giấy chứng nhận bảo hiểm, đơn bảo hiểm hoặc hình thức khác theo quy định của pháp luật. Khi chưa nhận được chứng từ này, bên mua có quyền yêu cầu cấp.

4. Quyền, nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm

Khoản 1 Điều 21 trao bảy nhóm quyền, quan trọng nhất là quyền được thông tin và quyền đòi tiền bảo hiểm: yêu cầu cung cấp bản yêu cầu bảo hiểm, bảng câu hỏi về rủi ro, quy tắc, điều khoản và giải thích các điều kiện, điều khoản bảo hiểm; yêu cầu cấp bằng chứng giao kết, hóa đơn thu phí; hủy bỏ hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng; Yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài bồi thường, trả tiền bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm.

Khoản 2 Điều 21 đặt sáu nghĩa vụ, ba nghĩa vụ sau quyết định phần lớn kết quả tranh chấp: Kê khai đầy đủ, trung thực mọi thông tin có liên quan đến hợp đồng bảo hiểm theo yêu cầu của doanh nghiệp bảo hiểm; Đọc và hiểu rõ điều kiện, điều khoản bảo hiểm, quyền, nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm khi giao kết hợp đồng bảo hiểm và nội dung khác của hợp đồng bảo hiểm; Đóng phí bảo hiểm đầy đủ, đúng hạn theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm. Ba nghĩa vụ còn lại liên quan đến thông báo thay đổi rủi ro, phối hợp giám định và đề phòng tổn thất.

5. Quyền, nghĩa vụ của doanh nghiệp bảo hiểm

Khoản 1 Điều 20 cho doanh nghiệp bảo hiểm quyền thu phí, yêu cầu bên mua cung cấp trung thực thông tin, hủy bỏ hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng, yêu cầu đề phòng tổn thất và yêu cầu người thứ ba bồi hoàn. Đáng chú ý nhất là quyền Từ chối bồi thường, trả tiền bảo hiểm trong trường hợp không thuộc phạm vi trách nhiệm bảo hiểm hoặc trường hợp loại trừ trách nhiệm bảo hiểm, nhưng không tùy nghi: khi từ chối, doanh nghiệp phải Giải thích bằng văn bản lý do từ chối bồi thường, trả tiền bảo hiểm.

Khoản 2 Điều 20 buộc doanh nghiệp bảo hiểm minh bạch thông tin: cung cấp bản yêu cầu bảo hiểm, bảng câu hỏi về rủi ro; Giải thích rõ ràng, đầy đủ cho bên mua bảo hiểm về quyền lợi bảo hiểm, điều khoản loại trừ trách nhiệm bảo hiểm; cấp bằng chứng giao kết, hóa đơn thu phí; Bồi thường, trả tiền bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm; phối hợp giải quyết yêu cầu của người thứ ba; bảo mật thông tin của bên mua.

6. Điều khoản loại trừ trách nhiệm bảo hiểm

Điều 19 xác định điều khoản loại trừ là các trường hợp doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài không phải bồi thường, trả tiền bảo hiểm. Khi có điều khoản này, doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài phải quy định rõ trong hợp đồng bảo hiểm, giải thích đầy đủ và có bằng chứng xác nhận bên mua đã hiểu rõ.

Khoản 3 Điều 19 bảo vệ bên mua: Trường hợp có sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan dẫn đến bên mua bảo hiểm chậm thông báo sự kiện bảo hiểm thì doanh nghiệp bảo hiểm không được áp dụng điều khoản loại trừ về việc chậm thông báo.

7. Vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin

Điều 22 đặt trách nhiệm cung cấp thông tin cho cả hai phía. Với bên mua, hậu quả chỉ phát sinh khi có lỗi cố ý: nếu cố ý cung cấp sai sự thật hoặc không đầy đủ nhằm được bồi thường thì doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài có quyền hủy bỏ hợp đồng bảo hiểm, không phải bồi thường, chỉ hoàn lại phí sau khi trừ chi phí hợp lý theo thỏa thuận.

Chiều ngược lại, nếu doanh nghiệp bảo hiểm cố ý không cung cấp hoặc cung cấp sai sự thật thông tin để giao kết hợp đồng thì bên mua bảo hiểm có quyền hủy bỏ hợp đồng bảo hiểm, được hoàn lại phí bảo hiểm đã đóng.

8. Đơn phương chấm dứt hợp đồng

Điều 26 cho cả hai bên quyền đơn phương chấm dứt trong bốn trường hợp, thường gặp nhất là khi Bên mua bảo hiểm không đóng phí bảo hiểm hoặc không đóng đủ phí bảo hiểm theo thời hạn thỏa thuận hoặc sau thời gian gia hạn đóng phí. Ba căn cứ còn lại gắn với việc không chấp nhận thay đổi mức độ rủi ro, không bảo đảm an toàn cho đối tượng bảo hiểm hoặc không đồng ý chuyển giao danh mục hợp đồng.

Điều 27 phân hóa hệ quả theo từng căn cứ. Với căn cứ không đóng đủ phí, bên mua vẫn phải đóng đủ phí đến thời điểm chấm dứt, trừ hợp đồng nhân thọ, sức khỏe, hợp đồng nhóm. Với các căn cứ còn lại, doanh nghiệp bảo hiểm có trách nhiệm hoàn phí bảo hiểm đã đóng cho thời gian còn lại của hợp đồng bảo hiểm và vẫn phải bồi thường cho sự kiện xảy ra trước thời điểm chấm dứt.

Luật sư lưu ý

  • Điều 16 đặt năm nguyên tắc bắt buộc; trung thực tuyệt đối và rủi ro ngẫu nhiên bị viện dẫn nhiều nhất khi tranh chấp về phạm vi bảo hiểm.
  • Khoản 2 Điều 19 chuyển nghĩa vụ chứng minh sang doanh nghiệp bảo hiểm: họ phải có bằng chứng đã giải thích đầy đủ điều khoản loại trừ và bên mua đã hiểu rõ nội dung.
  • Khoản 2 Điều 22 chỉ cho phép hủy bỏ hợp đồng khi bên mua cố ý cung cấp thông tin sai sự thật nhằm được bồi thường; khai nhầm vô ý không thuộc trường hợp này.
  • Điều 26 và Điều 27 phải đọc cùng nhau: xác định đúng căn cứ chấm dứt mới tính đúng số phí hoàn lại.

Câu hỏi thường gặp

Hợp đồng bảo hiểm có buộc phải lập thành văn bản không?

Có. Điều 18 quy định hợp đồng bảo hiểm phải được lập thành văn bản, với bằng chứng giao kết là hợp đồng, giấy chứng nhận bảo hiểm, đơn bảo hiểm.

Chậm thông báo sự kiện bảo hiểm có bị từ chối bồi thường?

Không, nếu việc chậm do sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan, vì khoản 3 Điều 19 cấm áp dụng điều khoản loại trừ về việc chậm thông báo.

Khai sai thông tin khi mua bảo hiểm thì hợp đồng có bị hủy bỏ?

Chỉ khi cố ý cung cấp sai sự thật hoặc không đầy đủ nhằm được bồi thường theo khoản 2 Điều 22; khi đó doanh nghiệp bảo hiểm có quyền hủy bỏ hợp đồng.

Số tiền bồi thường có thể cao hơn thiệt hại thực tế?

Theo khoản 3 Điều 16, số tiền bồi thường không vượt quá thiệt hại thực tế trong sự kiện bảo hiểm, trừ khi hợp đồng có thỏa thuận khác.

Kết luận

Quyền và nghĩa vụ trong hợp đồng bảo hiểm thương mại là hệ đối xứng: Điều 20 và Điều 21 biến nghĩa vụ của bên này thành quyền của bên kia, còn Điều 16, Điều 19 và Điều 22 xác định giới hạn mà các bên không thể thỏa thuận vượt qua. Bên mua nắm vững nghĩa vụ kê khai trung thực sẽ tránh được phần lớn rủi ro bị từ chối bồi thường.

Bước tiếp theo: đối chiếu hợp đồng với nội dung chủ yếu tại Điều 17, đặc biệt là điều khoản loại trừ và phương thức giải quyết tranh chấp; nếu điều khoản chưa rõ, hãy tập hợp hồ sơ rồi trao đổi với luật sư trước khi gửi yêu cầu bồi thường.

Nguồn: Luật Kinh doanh bảo hiểm số 08/2022/QH15 (các Điều 4, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 26 và 27).

Nguồn tham khảo và bài liên quan

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý chính thức. Vụ việc của bạn cần được luật sư đánh giá trên hồ sơ cụ thể.

Cần tư vấn cho trường hợp cụ thể?
Gửi câu hỏiDịch vụ tư vấn